พระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเป็นผู้มีสายพระเนตรอันไกล ด้วยพระปรีชาญาณอันสูงส่งยากจะหาผู้ใดเสมอเหมือนทรงมีพระมหากรุณาธิ คุณอันประเสริฐต่อประเทศชาตินานา ประการ พระราชกรณียกิจของพระองค์ ในส่วนที่เกี่ยวเนื่องกับจังหวัดนครปฐมนั้นกล่าวได้ว่าพระองค์ทรงมีความผูกพัน และโปรดจังหวัดนครปฐมเป็นพิเศษ และ ทรงรู้จักภูมิประเทศแถบนี้อย่างดี ยิ่งมานับตั้งแต่ครั้งที่ดำรงพระอิสริยยศเป็นสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้า มหาวชิราวุธสยามมกุฏราชกุมาร ดังจะขอกล่าวพระราชกรณียกิจของพระองค์ เป็นลำดับ โดยเฉพาะพระปฐมเจดีย์ - พระร่วงโรจนฤทธิ์ ทรงได้มีส่วนในการ บูรณะปฏิสังขรณ์มาโดยตลอด

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้น พระองค์ได้ทรงพระ กรุณาโปรดเกล้าฯให้สั่งกระเบื้องเคลือบสีทองจากเมืองจีน มาประดับโดยรอบ องค์พระปฐมเจดีย์ ในการนี้ สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมงกุฏราชกุมาร ทรงรับเป็นพระราชธุระ จนสำเร็จบริบูรณ์ ในสมัยที่พระองค์ได้เสด็จเสวยราช สมบัติและใน รัชสมัยของพระองค์ พระองค์ได้โปรดเกล้าฯให้สร้างพระวิหารโถง ด้านหน้า ต่อกับวิหารด้านทิศเหนือ ขององค์พระปฐมเจดีย์ขึ้นใหม่ เพื่ออัญเชิญ พระพุทธรูป ยืนขนาดใหญ่ที่งดงามแต่ชำรุดมาก ซึ่งทรงพบที่เมืองศรีสัชนาลัย มาประดิษฐาน ทั้งนี้ได้โปรดเกล้าฯ ให้ช่างปั้นสร้างองค์พระพุทธรูปขึ้นใหม่จน บริบูรณ์เต็มองค์ แล้วอัญเชิญมาประดิษฐานในเดือนมกราคม ปี ๒๔๕๗ พระพุทธ รูปองค์นี้ ล้นเกล้ารัชกาลที่ ๖ พระราชทานนามว่า "พระร่วงศรีอินทราทิตย์ ธรรโมภาส มหาวชิราวุธ ปูชนียบพิตร"
และในส่วนที่เป็นวิหารหลวงนั้น พระองค์ก็โปรดเกล้าฯ ให้แก้ไขวิหารหลวง เพื่อให้ เขียนภาพพระปฐมเจดีย์ที่แสดงให้เห็นลักษณะขององค์เจดีย์ที่เห็นอยู่ในปัจจุบัน และ โปรดเกล้าฯ ให้เขียนภาพเทวดา พญาครุฑ พญานาค นักพรต และ นักบวชประนมมือ นมัสการองค์ พระปฐมเจดีย์ไว้ที่วิหารดังกล่าวด้วย นอกจากนี้พระองค์ยังทรงขยาย บันไดนาคด้านทิศเหนือให้ กว้างขึ้น และโปรดเกล้าฯ ให้สร้างพญานาคเลี้อยลงมา แผ่แม่เบี้ยที่เชิงบันไดอย่างงดงาม พระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมี ความผูกพันกับ องค์พระปฐมเจดีย์เป็นอย่างมาก ดังจะเห็นได้ว่า ข้อความที่ปรากฏ ในพระราชพินัยกรรมข้อสุดท้ายนั้น ได้ระบุให้แบ่งพระบรมราชสรีรังคารส่วนหนึ่งมา บรรจุไว้ใต้ฐานพระร่วงด้วย

ด้วยเหตุที่นครปฐมเป็นที่ดอน เป็นแห่งกสิกรรมและมีชัยภูมิซึ่งเหมาะสมหลายประการ นครปฐม จึงเป็นเมืองที่พระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเห็นว่า เหมาะที่จะ เป็น เมืองตั้งรับอริราชศัตรูที่เข้ามารุกรานทางกรุงเทพมหานคร พระองค์จึงโปรดที่จะ ให้มีการซ้อมรบเสือป่า เป็นประจำนับตั้งแต่ได้โปรดเกล้าฯ ให้ตั้งกองเสือป่าในปี ๒๔๕๔ ซึ่งเป็นปีแรกเป็นต้นมา การซ้อมรบนั้น เริ่มในฤดูแล้งที่ค่ายหลวงพระราช วังสนามจันทร์ และอาณาบริเวณใกล้เคียง โดยนอกจากจะทรงฝึกให้มีการประลอง ยุทธ์แล้ว ก็ยัง โปรดให้มีการเดินทางไกลไปยังจังหวัดต่างๆในภูมิภาคแถบนี้ เช่น ราชบุรี สุพรรณบุรี เพชรบุรี เป็นต้น ทั้งนี้นอกจากจะฝึกความชำนาญในการประลอง ยุทธ์แล้วยังเพื่อให้มีความรอบรู้และชำนาญภูมิประเทศมากยิ่งขึ้นด้วย กล่าวได้ว่า การซ้อมรบของเสือป่า นี้ เป็นเสมือแนวต้านทานแนวที่สอง นอกเหนือจากการที่มีทหาร ซึ่งคอยป้องกันประเทศ ด้วยเหตุนี้การฝึกซ้อมรบเสือป่าจึงมีความ สำคัญต่อการรักษา ความมั่นคงของชาติอย่างยิ่ง เพราะทำให้ ประชาชนที่มิได้เป็นทหารมีความรู้เกี่ยวกับการใช้อาวุธ และยุทธวิธีใน การป้องกันข้าศึกในยามที่บ้านเมืองตกอยู่ในภาวะ คับขัน ทั้งเป็นการฝึกความเข้มแข็งอดทน ความมีระเบียบวินัย สร้างความสมัคร สมานสามัคคี ปลุกสำนึกให้รักชาติ ศาสน์ กษัตริย์ และเตรียมคนในชาติให้มีความพร้อมรบอยู่ตลอดเวลา ซึ่งในระยะนั้นเป็นช่วงที่ มหาอำนาจทางตะวันตกกำลังล่า อาณานิคม กิจการเสือป่าที่พระองค์ตั้งขึ้น จึงนับว่าเป็นส่วนสำคัญที่ทำให้ประเทศชาติรอดพ้นจาก ภัยของชาติมหาอำนาจเหล่า นั้น และเป็นกำลังสำคัญในการรักษาความมั่นคงและอธิปไตยของประเทศ

ด้านความมั่นคงของชาติ
ด้วยเหตุที่นครปฐมเป็นที่ดอน เป็นแห่งกสิกรรมและมีชัยภูมิซึ่งเหมาะสมหลายประการ นครปฐม จึงเป็นเมืองที่ พระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเห็นว่าเหมาะที่จะเป็นเมืองตั้งรับอริราชศัตรูที่เข้ามารุกรานทางกรุงเทพมหานคร พระองค์จึงโปรดที่จะ ให้มีการซ้อมรบเสือป่าเป็นประจำนับตั้งแต่ได้โปรดเกล้าฯ ให้ตั้งกองเสือป่าในปี ๒๔๕๔ ซึ่งเป็นปีแรกเป็นต้นมา การซ้อมรบนั้น เริ่มในฤดูแล้งที่ค่ายหลวงพระราชวังสนามจันทร์ และอาณาบริเวณใกล้เคียง โดยนอกจากจะทรงฝึกให้มีการประลองยุทธ์แล้ว ก็ยัง โปรดให้มีการเดินทางไกลไปยังจังหวัดต่าง ๆ ในภูมิภาคแถบนี้ เช่น ราชบุรี สุพรรณบุรี เพชรบุรี เป็นต้น ทั้งนี้นอกจากจะฝึก ความชำนาญในการประลองยุทธ์แล้วยังเพื่อให้มีความรอบรู้และชำนาญภูมิประเทศมากยิ่งขึ้นด้วย กล่าวได้ว่าการซ้อมรบของเสือป่า นี้ เป็นเสมือแนวต้านทานแนวที่สอง นอกเหนือจากการที่มีทหารซึ่งคอยป้องกันประเทศ ด้วยเหตุนี้การฝึกซ้อมรบเสือป่าจึงมีความ สำคัญต่อการรักษาความมั่นคงของชาติอย่างยิ่ง เพราะทำให้ประชาชนที่มิได้เป็นทหารมีความรู้เกี่ยวกับการใช้อาวุธและยุทธวิธีใน การป้องกันข้าศึกในยามที่บ้านเมืองตกอยู่ในภาวะคับขัน ทั้งเป็นการฝึกความเข้มแข็งอดทน ความมีระเบียบวินัย สร้างความสมัคร สมานสามัคคี ปลุกสำนึกให้รักชาติ ศาสน์ กษัตริย์ และเตรียมคนในชาติให้มีความพร้อมรบอยู่ตลอดเวลา ซึ่งในระยะนั้นเป็นช่วงที่ มหาอำนาจทางตะวันตกกำลังล่าอาณานิคม กิจการเสือป่าที่พระองค์ตั้งขึ้น จึงนับว่าเป็นส่วนสำคัญที่ทำให้ประเทศชาติรอดพ้นจาก ภัยของชาติมหาอำนาจเหล่านั้น และเป็นกำลังสำคัญในการรักษาความมั่นคงและอธิปไตยของประเทศ

ด้านประวัติศาสตร์และโบราณคดี

พระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงสนพระราชหฤทัยในการศึกษาค้นคว้าทางประวัติศาสตร์และโบราณคดีของ จังหวัดนครปฐมาตั้งแต่ยังทรงเป็นสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฏราชกุมาร ทั้งนี้ นอกจากจะ สนพระราชหฤทัย เรื่องของพระปฐมเจดีย์แล้ว พระองค์ยังสนพระราชหฤทัยที่จะค้นคว้าเพื่อสืบสาวหาพระราชประวัติพระมหากษัตริย์ผู้ สร้าง กรุงศรีอยุธยาด้วยโดยทรงนำตำนานเดิมเรื่องท้าวแสนปมมาศึกษาและ วิจารณ์ และทรงนำหลักฐานอื่น ๆอีกหลายทางด้วย กันมาพิจารณาประกอบ จนทรงสรุปได้ว่าพระเจ้าอู่ทองมิได้เสด็จมาจากเชียงแสน แต่สืบวงศ์มาจาก กษัตริย์ผู้เสวยราชย์อยู่ ณ นครสิริชัย ซึ่งก็คือที่ตั้งของนครปฐมปัจจุบัน และทรงเชื่อว่า "พระเจ้าสิริชัยเชียงแสน" นั้นเป็นการนำชื่อ เมืองและชื่อผู้ ครองเมืองมาเรียกต่อเนื่องกัน คำว่า "สิริชัย" เป็นชื่อเมือง ทำนองเดียวกับที่มีการใช้เรียก"เจ้าเชียงใหม่" ส่วนคำว่า "เชียงแสน" นั้นคงจะเป็นพระนามของกษัตริย์พระองค์นั้น ซึ่งอาจเพี้ยนมาจากชื่ออื่น เช่น ชินแสน " นอกจากนี้ยังทรงสันนิษ ฐานว่า พระมารดาของพระเจ้าอู่ทองคงจะสืบเชื้อพระวงศ์กษัตริย์ที่หนีมอญ มาจากเมืองฝางและอาจมาตั้งอยู่ที่เมืองสรรค์ ใกล้ลำน้ำปิงซึ่ง อยู่ทางใต้ของกำแพงเพชรซึ่งพระองค์ได้พบว่ายังมีซากกำแพงโบราณสถานปรากฏให้เห็นจำนวนมากที่เมือง ดังกล่าวในส่วนของโบราณวัตถุที่เกี่ยวข้องกับพระองค์นั้นปรากฏว่าในปีพ.ศ.๒๔๕๓ซึ่งเป็นปีที่พระองค์ขึ้นครองราชย์พระ อธิการวัดพระประโทนได้ขุดพบแผ่นสัมฤทธิ์๒ ชิ้น คือ รูปครุฑปราบมารและรูปกระบี่ปราบมารที่บริเวณรอบพระเจดีย์ จึงได้ นำมามอบ ให้พระยาสุนทรบุรีศรีพิไชยสงคราม ( ชม ) นำขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายเมื่อวันที่ ๑๓ มกราคม พ.ศ. ๒๔๕๗ พระบาท สมเด็จพระมงกุฏ เกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งเสด็จประทับที่นครปฐมในขณะนั้น ได้โปรดเกล้าฯให้สถาปนาขึ้นเป็นธงชัยและกระบี่ธุช และพระครุฑพ่าห์น้อย สำหรับพระบารมี และในเวลาต่อมาพระอธิการรุ่งจากวัดหนองตานาง อำเภอพยุหคีรี จังหวัดนครสวรรค์ ได้นำพระแสงศรกำลัง รามซึ่งทำด้วยสัมฤทธิ์ทั้งลูกศรและคันธนูซึ่งขุดได้ในวัดมาถวายเป็นเรื่องที่พ้องกันอย่างน่าอัศจรรย์ใจ

อนึ่งในการที่โปรดให้ซื้อที่ดินเพื่อสร้งพระราชวังสนามจันทร์นั้น จะเห็นได้ว่า พระองค์มิได้ทรงเลือกที่ดินแห่งนี้ เพราะเหตุผลเป็นทำเลเหมาะสมเท่านั้น แต่ เพราะทรงตระหนัก ถึงภูมิหลังของที่ดิน บริเวณนี้ซึ่งเคยเป็นที่ตั้งเมืองโบราณเมื่อ หลายร้อยปีและเคยเป็นบริเวณที่ตั้งพระราชวังของเมืองโบราณนั้นมาแต่เดิมด้วย สถานที่ดังกล่าวจึงเป็นสถานที่เหมาะควร ด้วยประการทั้งปวงในการจะทรงสร้าง พระราชวังขึ้นใหม่เพื่อเป็นที่ประทับและประกอบพระราชกรณียกิจต่างๆในส่วนนี้ ทำให้มองเห็นถึงการเชื่อมโยงเรื่องราวทางประวัติศาสตร์โบราณคดีของท้องถิ่นไว้ เข้ากับพระราชประสงค์ และ สิ่งก่อสร้างทางสถาปัตยกรรมใน รัชสมัยของพระองค์ ได้อย่างเหมาะสมเป็นอย่างดี พระราชกรณียกิจของ พระองค์ที่มีความสนพระราช หฤทัย เรื่องของประวัติศาสตร์และโบราณคดีในดินแดนแห่งนี้ ยังพิจารณาได้จาก การที่ได้โปรดเกล้าฯให้สร้าง พระตำหนักสวนนันทอุทยานซึ่งเป็นพระตำหนักทรง ไทยไว้เป็นที่ประทับใกล้วัดพระเมรุ และทรงมีพระราช ประสงค์ที่จะทรงศึกษา ค้นคว้าเกี่ยวกับโบราณสถานแห่งนี้ด้วย แต่การที่ยังมิได้ดำเนินการในเรื่องนี้ก็ คงเนื่องมาจากมีพระราช ภารกิจ ในเรื่องอื่น ๆ อยู่มาก

ด้านการปกครอง
พระองค์ได้โปรดเกล้าฯ ยกฐานะตำบลนครปฐมขึ้นเป็นเมืองในปี พ.ศ. ๒๔๕๖ นอกจากนี้ยังได้โปรดเกล้าฯ ให้เปลี่ยนชื่ออำเภอ เมืองนครชัยศรี เป็นอำเภอนครชัยศรี และเปลี่ยนชื่ออำเภอพระปฐมเจดีย์ เป็นอำเภอเมืองนครปฐม

การคมนาคมและสาธารณูปการ
สืบเนื่องมาจากพระราชกรณียกิจที่เกี่ยวกับองค์พระปฐมเจดีย์ดังกล่าวข้างต้น แล้วนั้น พระองค์ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานชื่อถนน ทั้ง ๔ ด้าน นอกบริเวณองค์พระปฐมเจดีย์ กล่าวคือ ด้านเหนือชื่อ ถนนขวาพระ ด้านใต้ชื่อถนนซ้ายพระ ด้านตะวันตกซึ่งตรงกับพระราช วังสนามจันทร์ชื่อ ถนนหลังพระ และยังโปรดเกล้าฯ ให้สร้างสะพานคลองเจดีย์บูชาพระราชทานนามว่า"สะพานเจริญศรัทธา" นอกจากนี้ยังได้โปรดเกล้าฯให้ตัดถนนจากหน้าองค์พระปฐมเจดีย์ตรงผ่านหน้าวัดพระประโทนและ พระราชทานชื่อถนนว่า "ถนนเทศา" อนึ่ง พระองค์ได้ทรงเอาพระทัยใส่ในเรื่องของการจัดตั้งสุขาภิบาลตำบล หรือกิจการสุขาภิบาล ในเขตนครปฐม เป็นอย่างมาก ตั้งแต่ครั้งยังทรงเป็นสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฏราชกุมาร และเมื่อเสด็จขึ้นครองราชสมบัติได้ ประมาณ ๓ เดือน(ราว พ.ศ. ๒๔๕๓)พระองค์ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้ประกาศใช้พระราชบัญญัติสุขาภิบาลในตำบล นครปฐม ตำบลห้วยจระเข้ ตำบลบ่อพลับ ตำบลสนามจันทร์ ท้องที่อำเภอพระปฐมเจดีย์ และมณฑลนครไชยศรีเป็นเนื้อที่เขต สุขาภิบาล ๑,๙๐๐ กว่าไร นอกจากนี้ยังได้พระราชทานเงินภาษีโรงเรียน โรงร้าน ที่เก็บเป็นทุนในการสุขาภิบาลดังกล่าวด้วย
ด้านเศรษฐกิจ

ประชาชนในสมัยนั้นยังไม่ค่อยมีความชำนาญในการค้าขาย พ่อค้าแม่ค้าที่มาขายในบริเวณพระราชวังสนามจันทร์ขายของกัน ประปรายและมาค้าขายกันตามเวลาที่ตนสะดวก พระองค์จึงทรงริเริ่มให้มีการจัด "ตลาดนัด" ขึ้นที่พระราชวังสนามจันทร์อันเป็นการ ส่งเสริมด้านการตลาด และเพื่อให้ประชาชนได้ซื้อหาของกินของใช้ได้โดยสะดวก ยังผลให้เกิดการตื่นตัว และเป็นการยกระดับ ฐานะทางเศรษฐกิจของชาวบ้านให้ดีขึ้น นอกจากนี้ สืบเนื่องมาจากการที่มีสาธารณูปโภคต่าง ๆ เช่น ขุดบ่อน้ำ ทำถนน สร้างสะพาน ฯลฯ เพิ่มากขึ้น จึงทำให้มีการจ้างแรงงานราษฎรในถิ่นให้มาทำงานด้านโยธาและด้านช่างฝีมือ ซึ่งทำให้ประชาชนมีงานทำและมี รายได้ในฤดูแล้งซึ่งว่างจากทำนา อันทำให้เกิดผลดีทั้งในทางเศรษฐกิจและสังคม

ด้านการศึกษา
เมื่อโปรดเกล้าให้ให้ประกาศใช้พระราชบัญญัติประถมศึกษาขึ้นในปี พ.ศ. ๒๔๖๔ ก็ปรากฏว่านครปฐมและอำเภอหรือตำบลอื่น อีกหลายแห่งใน มณฑล นครไชยศรีได้มีโอกาสใช้พระราชบัญญัตินี้ในปีแรก

สรุป
พระราชกรณียกิจของพระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัว ดังที่ ได้ประมวลมา โดยสังเขปนี้ กล่าวได้ว่าการเสด็จพระราช ดำเนินมายังจังหวัด นครปฐมของพระองค์ยังผลให้จังหวัดนครปฐมและประชาชนมีความเจริญ ขึ้นอย่างมากในทุกด้าน ทั้งนี้รวมถึงด้านเศรษฐกิจและชีวิตความเป็นอยู่ของ ประชาชน ในดินแดนแถบนี้ก็มีสถานภาพดีขึ้นด้วย และที่สำคัญเหนือสิ่งใด ก็คือการประชาชนได้มีโอกาสเฝ้าชมพระบารมีอย่างใกล้ชิด ซึ่งแม้ช่วงเวลา อันทรงคุณค่าเช่นนั้นผ่านมาเป็นเวลาเนิ่นนานหลายสิบปีแล้วก็ตามพสกนิกร ของท้องถิ่นนี้ทั้งมวลต่างรำลึกและสำนึกถึงพระมหากรุณาธิคุณ ของพระบาท สมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัวพระ มหาธีรราชเจ้าไม่รู้ลืมพระราช กรณียกิจ ของพระองค์เป็นพระราชมรดกอันล้ำค่าซึ่งยังประโยชน์ให้แก่พสกนิกรให้ได้ รับความร่มเย็น เป็นสุขและได้พึ่งพระบารมีมาตราบเท่าทุกวันนี้