ถ้าจะกล่าวถึงเมืองเก่าแก่ที่สุดในประเทศไทย และเจริญรุ่งเรืองมาตั้งแต่ สมัยอดีต นครปฐมนับว่าเป็นเมืองที่สมกับคำกล่าวนี้ ทั้งนี้เนื่องจากการสำรวจ ดูโบราณสถานที่ยัง เหลือเป็นพยานอยู่ เช่น พระปฐมเจดีย์องค์เดิม ธรรมจักร กับ กวาง อาสนบูชา สถูป จารึกพระธรรมภาษามคธ คาถาเยธมมา ซึ่งทำตาม คตินิยมแต่ครั้ง พระเจ้าอโศกมหาราช ก่อนมีพระพุทธรูป สิ่งเหล่านี้มีพบแต่ที่ นครปฐมแห่งเดียวเท่านั้น

สมัยสุวรรณภูมิ สุวรรรณภูมิถ้าแปลตามศัพท์ หมายถึง แผ่นดินทอง หรือ ดินแดนทองซึ่ง หมายถึง ดินแดนที่อุดมสมบูรณ์ แผ่นดินตรง บริเวณที่เมืองนครปฐม ตั้งอยู่นี้ เดิมเป็นที่ราบต่ำและเคย เป็นทะเลมาแล้วต่อมาพื้นน้ำค่อยๆลดลง เพราะพื้น ดินเกิดน้ำตื้นเขินขึ้น เพราะแม่น้ำได้พาเอาดินตะกอนและสิ่งต่างๆมาทับถม อยู่เป็นเวลาช้านาน อาณาบริเวณนี้จึงเป็นที่ราบลุ่ม เหมาะแก่การตั้งบ้านเรือน ทำมาหากินนครปฐมในอดีต จึงเป็นเมืองที่อยู่ริมทะเล และ เจริญรุ่งเรืองมาก ในสมัยพุทธกาล นครปฐมเปรียบเสมือนแผ่นดินทอง ชาวต่าง ประเทศ ได้แก่ ชาวอินเดียได้ทำการติดต่อค้าขายเป็นประจำ โดยทางเรืออยู่เรื่อยๆ ชาวพื้น เมืองแถบนี้ คงจะเป็นชนชาติที่ยังไม่มีศาสนาเป็นของตนเองและมีวัฒนธรรม ต่ำกว่าชาวอินเดียชาวอินเดีย จึงได้นำศาสนาขนบธรรมเนียมประเพณีวัฒน - ธรรม ตลอดจนภาษาหนังสือ มาสอนให้แก่ชาวพื้นเมืองในแคว้นสุวรรณภูมิ หนังสือที่ใช้เป็นอักษรคฤนถ์และเทวนาศรี นอกจากนี้ยังสอนวิชาปั้นพระพุทธ รูปเทวรูปต่างพิธีกรรม และขนบธรรมเนียม ชาวพื้นเมืองก็ได้รับ และ ถ่าย ทอดกันมาจนทุกวันนี้ มีหลักฐาน หลายประการอาทิ ตำนานการ เผยแพร่ พระพุทธศาสนาจาก ชมพูทวีปเข้ามาสู่แหลม อินโดจีน บอกให้ทราบได้ว่า ชาวอินเดียสมัยพุทธกาลรู้จัก สุวรรณภูมิแล้ว นักปราชญ์ทั้งหลายยังไม่สามารถ ยุติกันได้ว่า สุวรรณภูมิที่ว่านี้อยู่ตรงส่วนไหนหรืออยู่บริเวณใดของแหลมอินโดจีน มีความเชื่อมากพอสมควรน่าจะอยู่ในประเทศไทย ตอนลุ่มน้ำเจ้าพระยา สำหรับราชธานีหรือ เมืองหลวงของสุวรรณภูมิจะอยู่ณที่ใดแน่นอกนั้นยังถกเถียง กันอยู่การค้นพบ องค์พระปฐมเจดีย์เป็นส่วนหนึ่งทำให้น่าเชื่อว่าในราว พุทธศตวรรษที่ 3 รัชสมัยพระเจ้าอโศกมหาราชได้ส่งสมณทูต 2 องค์ คือ พระโสณะและพระอุตตระมาเผยแพร่ ศาสนาในสุวรรณภูมิโดยสร้างเจดีย์ คือ องค์พระปฐมเจดีย์ไว้เป็นหลักฐาน ให ้ปรากฎ ว่าพระพุทธศาสนาได้เริ่มขึ้น ณ.ดินแดนแห่งนี้ แล้วซึ่งถ้าเช่นนั้นบริเวณอันเป็นที่ตั้งของพระเจดีย์สำคัญนี้ก็ควรจะ เป็นราช ธานียิ่งใหญ่มีผู้คน หรือเป็นชุมชน หนาแน่นมีค่าพอที่จะ ประกาศพระศาสนาและสร้างองค์เจดีย์ไว้เป็นอนุสรณ์ ได้ซึ่งชวนให้ เชื่อว่า ณ ดินแดนแห่งนี้คือราชธานีหรือเมืองหลวงแห่งแคว้นสุวรรณภูมิ และจาก ยุคสุวรรณภูมิได้วิวัฒนา มาสู่ยุคทวารวดีใน ชั้นหลังโดยกระจัดกระจายกันอยู่หลายเมือง

สมัยทรวารดี อาณาจักรทวารวดี มีแหล่งชุมชนส่วนใหญ่อยู่ในภาคกลางของประเทศไทย แหล่งชุมชนของทวารวดีในภาค กลาง ที่สำรวจพบมีถึง 15 แห่ง ทิศเหนือสุดจดจังหวัดพิจิตร ทิศใต้จรดจังหวัด เพชรบุรี เมือง ที่กระจายห่างออกไปทางตอนเหนือ เช่น เมืองหริภุญชัย ในภาคเหนือและเมืองฟ้าแดดสูงยาง ในจังหวัดกาฬสินธุ์ โดยมีเมืองนครปฐมเป็นศูนย์กลาง แห่งความเจริญ หลวงจีนอี้จิง หรือพระ ภิกษุอีจิ๋น และ หลวงจีนเฮียนจัง(ยวนฉ่าง) พ.ศ.1150 ได้กล่าวไว้ในจดหมายเหตุของท่านว่า มีอาณาจักรอันใหญ่โตอาณาจักรหนึ่ง อยู่ในระหว่างเมืองศรีเกษตร (พม่า) และอิสานปุระ(เขมร)ชื่อโตโลปอตี้(ทวารวดี)และ อาณาจักรนี้ก็เป็นอาณาจักรที่นักโบราณคดี ได้สำรวจพบโบราณสถานและพระพุทธรูปที่สร้างตามแบบฝีมือช่างครั้งราชวงศ์ คุปตะของอินเดีย(พ.ศ.860 -1150)เป็นจำนวนมากที่นครปฐม และเมืองในลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาเรื่อยไปทางภาคตะวันออก เฉียงเหนือ จนถึงเมืองนครราชสีมา และเมืองบุรีรัมย์ นครปฐมเป็นเมืองมาตั้งแต่สมัยแรกสร้างพระปฐมเจดีย์ คือราว ๆ พ.ศ.300 เคยมีอำนาจสูงสุดครั้งหนึ่ง และเคยเป็น เมืองหลวงของอาณาจักรทวารวดี (พุทธศตวรรษ11-16 ) ปูชนียสถานที่ ใหญ่โต สร้างไว้เป็นจำนวนมาก และ ยังเหลือเป็นพยานปรากฏอยู่อย่างเช่น วัดพระประโทนเจดีย์ วัดพระเมรุ วัดพระงาม และวัดดอยยายหอมเป็นต้น โบราณสถานที่ค้นพบล้วนฝีมือประณีตงดงาม มีเครื่องประดับร่างกายสตรีทำด้วยดีบุก เงินและ ทอง รูปปูนปั้น ชาวต่างประเทศก็มีทำให้สันนิษฐานได้ว่าชาวทวารวดีมีการติดต่อกับประเทศอื่น เช่นประเทศจีน ศิลปต่างๆ ขณะนี้เก็บไว้ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพระปฐมเจดีย์ นครปฐมมีกษัตริย์ปกครองหลายพระองค์ เพราะปรากฎว่า ได้พบปราสาทราชวังเหลือซากอยู่ เช่น ตรงเนินปราสาทในพระราชวังสนามจันทร์ เคยทำเงินตราขึ้นใช้เอง เช่น เงินตรา สมัยนั้น มีหลายรูปแบบ ซึ่งนอกจากเป็นรูปสังข์และ ประสาทยังมีตราแพะ ตราปรูณกลศ (หม้อน้ำที่มีน้ำเต็ม)ฯลฯจึงเป็นสิ่ง ยืนยันว่า อาณาจักรทวารวดีมีจริง และมีพระมหากษัตริย์ปกครองแน่นอน ศาตราจารย์ยอร์ช เซเดส ได้อ่านจารึกที่เงินตรา แล้วแปลได้ความว่า บุญกุศลของพระราชาแห่งศรีทวารวดี นครปฐมมีอำนาจสูงสุดประมาณ 200 ปี แล้วค่อยเสื่อมลง พวก ขอมขณะนั้นกำลังรุ่งเรือง ก็ถือโอกาสตีเมืองของอาณาจักรทวารวดีทีละเมืองสองเมืองจน พ.ศ. 1500 อาณาจักรทวารวดี ก็เสื่อมลงเป็นธรรมดาหลังจากที่เจริญรุ่งเรืองอย่างที่สุดและตกอยู่ในอำนาจของขอม พวกขอมคงจะกวาดต้อนผู้คนไปเป็น เชลย นำไปใช้เป็นกำลัง ทำงานต่าง ๆ คนไทยยังมีตามหัวเมืองโบราณในแคว้นสุวรรณภูมิหลายเมือง เช่น ลพบุรี อู่ทอง กาญจนบุรี ราชบุรี เพชรบุรี แต่ยังไม่มีอำนาจในการปกครองแต่อย่างใด ครั้นเมื่อ พ.ศ.1800 ซึ่งเป็นเวลาที่ไทยยึดอำนาจ การปกครองจากขอมได้ นครปฐมกลายเป็นเมืองร้างไปเสียแล้ว จึงไม่ปรากฎในศิลาจารึก ของพ่อขุนรามคำแหง สาเหตุ ที่เป็นเมืองร้าง เนื่องจากแม่น้ำท่าจีนและแม่น้ำแม่กลองซึ่งแต่เดิมเคย ไหลผ่านนครปฐมเปลี่ยนทิศทางเดินใหม่ไหลผ่าน จากตัวเมืองไปมากจนทำให้นครปฐม เป็นที่ดอนขึ้นไม่เหมาะแก่การทำไร่ทำนาผู้คนจึงถอยร่นไปอยู่ริมแม่น้ำด้วยเหตุนี้ เมืองนครปฐมจึงเสื่อมลง

สมัยอยุธยา นครปฐมเป็นเมืองร้างเรื่อยมา จนกระทั่งสมัยอยุธยาจึงได้มีความเจริญรุ่งเรือง และได้รับการจดบันทึกไว้ในประวัติ ศาสตร์ชัดแจ้งขึ้น ในสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ นครปฐมมีฐานะเป็นหัวเมืองชั้นใน มีลำดับชั้นของเมืองเป็นเมือง จัตวา พระมหากษัตริย์ทรงอำนาจการปกครองโดยมีเสนาบดีเป็นผู้ช่วย มีผู้ปกครองหัวเมืองชั้นในเรียกว่า ผู้รั้ง จนกระทั่ง สมัยสมเด็จพระมหาจักพรรดิใน พ.ศ. 2091 ทรงตั้งพระนามเมืองนครปฐมใหม่ โดยเรียกชุมชนที่ตำบลท่านา ริมแม่น้ำ ท่าจีนว่า เมืองนครชัยศรี และรวมเนื้อที่ของแขวงเมืองราชบุรี แขวงเมืองสุพรรณบุรีเข้าด้วยกัน ให้มีฐานะเป็นเมืองตรีชั้น ใน การที่เลือกชุมชนตำบลท่านาริมแม่น้ำท่าจีน และตั้งเป็นเมืองนครชัยศรีขึ้นมาใหม่ เนื่องจากบริเวณพระปฐมเจดีย์ อันเป็นศูนย์กลางของนครปฐมเดิม คงจะไม่มีผู้คนอาศัยอยู่มาก และ กลายเป็นที่รกร้าง และขาดน้ำ จึงเป็นการยากที่จะ ปฎิสังขรณ์ ให้เมืองนครปฐมเป็นที่ตั้งเมืองใหม่ได้อีก การตั้งเมืองนครชัยศรี ในสมัย สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ จาก ประวัติศาสตร์อยุธยากล่าวว่า สมเด็จพระมหาจักรพรรดิทรงจัดตั้ง เมืองนครชัยศรี หลังจากเสร็จสงครามกับพม่า คราว สมเด็จพระศรีสุริโยทัยสิ้นพระชนม์บนหลังช้างซึ่งตรงกับ พ.ศ.2091 ในพระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐ อักษรนิติ์ระบุว่า ศักราช 910 พ.ศ.2091 เป็นปีที่สมเด็จพระศรีสุริโยทัยสิ้นพระชนม์บนหลังช้าง ส่วนพระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขาเล่ม 1 บันทึกไว้ว่า''ฝ่ายสมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า ให้สถาปนาที่พระราชทานเพลิง นั้นเป็นพระเจดีย์วิหารเสร็จแล้ว ให้นามวัดสบสวรรค์ แล้วสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ตรัสว่าไพร่บ้านพลเมืองตรีจัตวาปากใต้เข้า พระนครครั้งนี้น้อย หนีออกอยู่ป่าดงห้วยเขาต้อนไม่ได้เป็นอันมาก ให้เอาบ้านท่าจีนตั้งเป็นเมืองสาครบุรีให้เอาบ้านตลาด ขวัญตั้งเป็นเมืองนนทบุรี ให้แบ่งเอาแขวงเมืองราชบุรี แขวงเมืองสุพรรณบุรี ตั้งเป็น เมืองนครชัยศรี… " ตามพงศาวดาร บันทึกตรงกับ พ.ศ.2086 (ศักราช 905 ปีเถาะเบญจศก) แต่สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงอธิบายถึงเรื่องศึก หงสาวดีครั้งที่1(คราวเสียสมเด็จพระศรีสุริโยทัย) ไว้ในพระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตเลขาเล่ม 1 พร้อมพระอธิบาย ของสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพว่าพม่ายกเข้ามาเมื่อปีวอก จ.ศ.910 ครั้งเดียว ที่หนังสือพระราชพงศาวดาร ผิด ตรงนี้เป็นด้วย หลงปีที่สมเด็จ พระมหาจักรพรรดิเสวยราชญ์ว่าเป็นปีฉลู จ.ศ. 891 (พ.ศ.2072) สมเด็จฯ กรมพระยาดำรง ราชานุภาพ ทรงอธิบายเหตุผลว่า ได้ตรวจสอบจากจดหมายเดิม ซึ่งรวบรวม มาตรวจเมื่อแต่งหนังสือพระราชพงศาวดาร บางฉบับ คงกล่าวเพียงว่า ในปีที่สมเด็จพระมหาจักรพรรดิเสวยราชย์นั้น พระเจ้าหงสาวดียกกองทัพเข้ามา บางฉบับลงไว้ พระเจ้าหงสาวดียกกองทัพเข้ามาเมื่อปีวอก จ.ศ.910 ซึ่งเป็นความจริงทั้งสองฝ่าย แต่ผู้แต่งหนังสือพระราชพงสาวดาร ลง ศักราชปีสมเด็จพระมหาจักรพรรดิเสวยราชย์เร็วไป 19 ปี จึงเข้าใจไปว่าศึกหงสาวดีเป็น 2 ครั้ง เมื่อหาเรื่องราวการรบไม่ ได้ จึงลงไว้ในพงศาวดารว่า ครั้งแรกพระเจ้าหงสาวดียกเข้ามาพอเห็นพระนครแล้วก็กลับไป ไม่ได้รบพุ่งอันใดในครั้งนั้น ไปรบกันต่อเมื่อยกเข้ามาครั้งที่ 2 เรื่องตรงนี้สอบในหนังสือพระราพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐและพงศาวดาร พม่าได้ ยุติต้องกันว่าสมเด็จพระมหาจักรพรรดิเสวยราชย์ เมื่อปีวอก จ.ศ. 910(พ.ศ.2091) เสวยราชย์ได้ 7เดือน พระเจ้าหงศาวดี ตะเบงชเวตี้ก็ยกกองทัพเข้ามา มาครั้งเดียว และได้รบกันจน เสียพระสุริโยทัยในคราวนี้เอง

สมัยรัตนโกสินทร์ เมื่อครั้งที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวยังทรงผนวชอยู่ได้เสด็จฯ ธุดงค์มาพบพระปฐมเจดีย์ พระองค์โปรด ให้สืบดูทาง ฝ่ายเหนือ และ ฝ่ายใต้ ก็ไม่ปรากฏว่าจะ มีพระเจดีย์องค์ใดใหญ่โตกว่าที่พระปฐมเจดีย์ จึงกราบทูล ให้ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงทราบ และขอให้ทรงบูรณะปฏิสังขรณ์ไว้เชิดชูพระเกียรติยศ แต่พระบาทสมเด็จ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวไม่ทรงสนพระทัย ครั้นเมื่อพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวขึ้นครองราชย์แล้ว และ จนถึง พ.ศ. 2396 จึงโปรดเกล้าฯ ให้ก่อสร้างพระเจดีย์ครอบสถูปองค์เดิมไว้ และบูรณะปฏิสังขรณ์องค์พระปฐมเจดีย์เสียใหม่ มีความสูง 3 เส้น 1 คืบ 6 นิ้วหรือประมาณ 120.45 เมตร พร้อมกับการ ขุดคลองเจดีย์บูชา และ คลองมหาสวัสดิ์ เพื่อ การคมนาคมอีก 2 ปีต่อมา คือ พ.ศ. 2398 โปรดเกล้าฯ ให้นครปฐม (นครชัยศรี) ซึ่งขึ้นอยู่กับกรมมหาดไทยมาก่อนมา ขึ้นอยู่กันกรมท่าเรื่อยมาจนปลายรัชสมัยของพระองค์เมืองนครปฐมจึงได้กลายมาเป็นหัวเมืองชั้นจัตวาขึ้นอยู่กับสมุหนายก ครั้น พ.ศ. 2411เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า เจ้าอยู่หัว ขึ้นครองราชย์ ทรงดำริว่า ควรรวมการปกครองบังคับบัญชา แห่งเมือง ทั้งปวงให้ขึ้นอยู่กับสมุหนายก โดยปรับปรุงเขตการปกครองเดิมเข้าเป็นมณฑลใหม่ และในปี พ.ศ. 2438 จึงได้ จัดตั้งมณฑลนครชัยศรีขึ้น ประกอบด้วย 3 เมืองด้วยกัน เมืองนครชัยศรี สมุทรสาคร และสุพรรณบุรีโดยมีเทศาภิบาล ปกครองบังคับบัญชา ผู้ว่าราชการเมืองอีกชั้นหนึ่ง และในวันที่ 1 ตุลาคม พ.ศ.2441 ทรงย้ายเมืองนครชัยศรี และให้ที่ว่า การไปตั้งทำการที่ระเบียงพระปฐมเจดีย์เป็นการชั่วคราวก่อน

เนื่องจากว่าที่ตั้งที่ทำการมณฑลมิได้ประจำอยู่ที่ระเบียงพระปฐมเจดีย์ตลอดเวลา เมืองนครชัยศรีเดิม ซึ่งตั้งมาแต่สมัย อยุธยาจึงลดความสำคัญลง ในปี พ.ศ. 2443 โปรดเกล้าฯ ให้สร้างทางรถไฟสายใต้ผ่านองค์พระปฐมเจดีย์ซึ่งสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงนิพนธ์ไว้ในหนังสือเรื่อง" ปาฐกถาเรื่องสงวนของโบราณ " ฉบับพิมพ์ พ.ศ.2473 ความ ตอนหนึ่งว่า " เมื่อเริ่มสร้างทางรถไฟสายใต้ใน พ.ศ.2443 เวลานั้นท้องที่รอบพระปฐมเจดีย์ยังเป็นป่าเปลี่ยวอยู่โดยมาก ในป่าเหล่านั้นมีซาก พระเจดีย์โบราณขนาดใหญ่ ๆ ซึ่งสร้างทันสมัยพระปฐมเจดีย์อยู่หลายองค์ พวกรับเหมาทำทางรถไฟ ไปรื้อเอาอิฐ พระเจดีย์เก่า มาถมเป็นอับเฉากลางรางรถไฟ ได้อิฐพอถม ตั้งแต่สถานีบางกอกน้อยไปตลอดระยะทางกว่า 50 กิโลเมตร เมื่อย้ายที่ว่าการ มณฑลจากริมแม่น้ำขึ้นไม่ต่ำณ ตำบลพระปฐมเจดีย์รื้อกันเสียหมดแล้ว ก็ได้แต่เก็บศิลา เครื่องประดับพระเจดีย์เก่าเหล่านั้น มารวบรวมรักษาไว้ ยังปรากฎอยู่รอบพระระเบียงพระปฐมเจดีย์บัดนี้" อีกปีต่อมาคือ พ.ศ.2444 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้า อยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้วางผังเมือง อาคารสถานที่และ ย้ายเมืองนครชัยศรี ไปอยู่ที่ตำบลพระปฐมเจดีย์ (ฉบับที่กรมศิลปากรตรวจสอบชำระใหม่ ฉบับพิมพ์ พ.ศ. 2506 ระบุว่าย้าย พ.ศ.2444 ตรงกับ วันที่ 11 เมษายน ร.ศ.120) จึงมีราษฎรอพยพไปอยู่กันหนาแน่นขึ้น ในการวางผังเมือง ได้โปรดให้ตัดถนนหนทาง เพิ่มขึ้น จากเดิมหลายสาย เช่น ถนนหน้าองค์พระปฐมเจดีย์ ตรงไปผ่าหน้าพระประโทนเจดีย์ และ พระราชทานชื่อว่าถนนเทศา ถนนรอบองค์พระปฐมเจดีย์ โดยพระราชทานชื่อถนนด้านนอกว่า ถนนหน้าพระ ทางเหนือชื่อถนนซ้ายพระ ทางใต้ชื่อ ถนน ขวาพระ ทางตะวันตก ชื่อถนนหลังพระ ฯลฯ เป็นต้น และต่อมาปี พ.ศ.2461 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จ พระมงกุฎเกล้า เจ้าอยู่หัวได้โปรดเกล้าฯ ให้สร้างสะพานข้ามคลองเจดีย์บูชาขึ้นสะพานหนึ่ง ทรงพระราชทานนามว่า สะพานเจริญศรัทธา สำหรับชื่อจังหวัดนครปฐมนั้น ได้มีขึ้นเป็นครั้งแรกในรัชกาลที่ 6 นี้ กล่าวคือ เมื่อวันที่ 2 การฏาคม พ.ศ.2456 โปรดเกล้าฯ ให้เปลี่ยนชื่อเมืองนครชัยศรี เป็นเมืองนครปฐม แต่ยังคงเรียกว่า มณฑลนครชัยศรีอยู่ตามเดิม จนถึง พ.ศ.2475 ได้มีการ ประกาศยกเลิกมณฑลนครชัยศรีไปรวมกับมณฑลราชบุรี มณฑลนครชัยศรีมีชื่อเป็นมณฑลอยู่รวมทั้งสิ้น 38 ปี และ เมื่อมี การประกาศ ใช้พระราชบัญญัติระเบียบบริหารราชการแผ่นดิน พ.ศ.2476 จังหวัดนครปฐมซึ่งเคยขึ้นกับมณฑลราชบุรี ก็ แยกมาเป็นเขตการปกครอง ส่วนภูมิภาคอิสระเป็นจังหวัดนครปฐมเรื่อยมาจนถึงปัจจุบัน